Jan Bodakowski

Ustrój gospodarczy PRL

Po II wojnie światowej Polacy znaleźli się pod nieoficjalną okupacją sowiecką (model gospodarki powojennej na ziemiach Polski narzuciła Polakom Moskwa). Sowieci potraktowali Polskę jako łup wojenny. Bezlitośnie rabowali zasoby wyniszczonej wojną Polski. Od 1944 roku stopniowo uzależniali Polskę od gospodarki ZSRR. Rok 1956 nie przyniósł w gospodarce przełomu, PZPR kontynuowała uzależnianie gospodarki Polski od gospodarki ZSRR, kopiowanie sowieckich wzorów ustrojowych. Na szczęście jednak nie w pełni udało się komunistom skopiować nad Wisłą sowieckiego modelu gospodarki ukształtowany w ZSRR dopiero w latach trzydziestych. Polakom udało się zachować nieskolektywizowane rolnictwo (w innych krajach bloku największa kolektywizacja miała miejsce po 1956 roku).

Pierwsza faza

W pierwszej fazie uzależniania od 1944 do przełomu 1947 i 1948 roku ZSRR izolował gospodarkę Polski od gospodarek zachodnich (sowieci zakazali Polsce uzyskiwania od USA kredytów na odbudowę, Moskwa zakazała Polsce również skorzystania z palny Marshalla - tak by Polska była związana i zależna od gospodarki sowieckiej). Sowieci rabowali mienie publiczne i prywatne z ziem polskich, eksploatowali gospodarczo Polskę (np. węgiel i koks wywozili poniżej kosztów wydobycia węgla, przejęli należne Polsce od Niemiec reparacje wojenne, przejęli jako łup wojenny cale mienie z ziem zachodnich), narzucili polskiej gospodarce co ma produkować. Podczas gdy dla sowietów w Polsce był najważniejszą kwestią rabunek mienia, to dla polskojęzycznych kolaborantów niezwykle istotne było odtwarzanie sowieckiego modelu gospodarki na ziemiach Polski. Pomimo że eksplodował etatyzm i interwencjonizm, gospodarka była wielo sektorowa.

Od lipca 1944 do kwietnia 1947 roku ZSRR zależało na zachowaniu pozorów niezależności gospodarczej krajów w sowieckiej sferze wpływów. Sowieci nie kopiowali więc siłą modelu sowieckiej gospodarki w krajach okupowanych. Komuniści w Polsce byli zbyt słabi by jawnie manifestować swoje poglądy, twierdzili że nowym modelem gospodarczym Polski ma być socjalizm nie komunizm (socjalizm, etatyzm i nacjonalizacja były społecznie akceptowane i nie wiązano ich z ZSRR). Etatyzm i nacjonalizacja często były nieformalne (dotyczyły szczególnie handlu zagranicznego i bankowości). Prywatna własność dominowała w rolnictwie i handlu detalicznym (w handlu hurtowym 47% rynku obsługiwały spółdzielnie, 33% hurtownie prywatne, 20% hurtownie państwowe). Polska gospodarka w pierwszych latach po II wojnie światowej była trój sektorowa. W 1947 63% gospodarki był w rękach prywatnych, 32% państwowych, 4,3% spółdzielczych, 0,7% samorządowych. Centralne planowanie ograniczone było do sektora państwowego, władze nie zapowiadały kolektywizacji. Nie mniej nowe władze nie dopuszczały do powstawania nowych prywatnych firm. System polityczny nowej Polski zachęcał do kopiowania wzorów sowieckich. PPR maskował swoje cele przyznając (ale nie wypłacając) odszkodowania za znacjonalizowaną własność, oraz uchwalając ustawę o zakładaniu nowych przedsiębiorstw i popieraniu prywatnej inicjatywy w przemyśle i handlu.

Od kwietnia 1947 do początków 1949 roku władze komunistyczne odrzuciły trój sektorowość gospodarki. Była to konsekwencja rozpoczęcia zimnej wojny między sowietami a zachodem. Komuniści przestali przywiązywać wagę do zachowania pozorów (w Polsce w styczniu 1947 roku sfałszowali wybory). W nocy z 13 na 14 kwietnia 1947 dyktatura komunistyczna proklamowała bitwę o handel czyli ostateczne zlikwidowanie sektora prywatnego i spółdzielczego. Równocześnie władze komunistyczne odrzuciły pomoc zachodu w ramach planu Marshalla. W 1949 roku nastąpiła monopolizacja handlu hurtowego przez państwo, spółdzielnie podporządkowano PPR. Wbrew zapowiedziom PPR nacjonalizowała też drobną własność prywatną. Orężem etatyzmu była przemoc, Komisja do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym siała terror nakładając na drobnych przedsiębiorców ogromne grzywny, opłaty i podatki, zarządzając przepadek towarów, konfiskując majątek i wysyłając przedsiębiorców do obozów pracy. W walkę z drobną przedsiębiorczością włączyły się też Społeczne Komisje Kontroli Cen, milicja, prokuratura i sądy. Ofiarami tej polityki stali się przedsiębiorcy, rzemieślnicy, handlowcy i rolnicy (których dodatkowo zaczęła dotykać kolektywizacja). Kolejne reformy i centralne planowanie miały na celu przeniesienie do polskiej gospodarki wzorów sowieckich.

Od początków 1949 roku do 1956 w Polsce miała miejsce powolna kolektywizacja (w ZSRR dopiero w 1937 100% gruntów było upaństwowionych, w PRL w 1956 14%). Polska gospodarka była niszczona skrajnie scentralizowanym centralnym planowaniem, modelem nakazowo rozdzielczym gospodarki, podporządkowaniem procesów gospodarczych decyzjom partii, industrializacją w celu militaryzacji. Pomimo polityki pełnego zatrudnienia, odgórnego narzucenia wysokości pensji i rozwoju świadczeń socjalnych komuniści niemiłosiernie eksploatowali klasę robotniczą. Pod rządami komunistów robotnicy mieli non stop wydłużany czas pracy, do ciężkiej fizycznej pracy kierowano kobiety i nieletnich. Polityka komunistów doprowadziła do zwiększenia się ilości wypadków przy pracy. Pogarszaniu się sytuacji robotników sprzyjał nomenklaturowy dobór kadry kierowniczej (zamiast zdolnych i pracowitych PZPR promował tępych działaczy partii). Taka polityka wraz z odcięciem Polski od kontaktów gospodarczo naukowych z zachodem owocowała zapaścią cywilizacyjną kraju. Sytuacje Polaków pogarszało ograniczenie wolnego obrotu żywnością, etatyzacja handlu detalicznego, dyskryminacja rolników indywidualnych w dostępie do środków produkcji, okradanie rolników indywidualnych obowiązkowymi dostawami dla państwa po cenach niższych niż koszty produkcji, niszczenie rolników wysokimi podatkami. W PRL ukarano administracyjnie od 1952 do 1955 roku 574.374 rolników, sądy od 1951 do 1955 skazały 21.000 rolników, milionom rolników skonfiskowano własność pod pretekstem nie zapłaconych gigantycznych podatków. Pomimo walki z rolnictwem w 1956 76,6% rolnictwa w rękach prywatnych (w ZSRR prawie 100%), polskich rolników nie dotknęły takie represje jak w ZSRR, nie było rozkułaczania. Państwowe Gospodarstwa Rolne tworzono obok wsi a nie z wsi (jak w ZSRR). Kolektywizacji w PRL nie przeprowadzono na masową skalę (było to celowe działanie by zapewnić produkcje żywności (kolektywizacja prowadziła do spadku produkcji żywności). W handlu artykułami przemysłowymi administracyjnie narzucono ceny i reglamentowano dystrybucje. W PRL nie wykorzystywano na masową skalę pracy więźniów (w tym i politycznych) tak jak w ZSRR.

Druga faza

W drugiej fazie trwającej od 1948 roku do 1953 (1956) roku w ramach militaryzacji podporządkowano Polskę i jej gospodarkę bezpośrednio sowietom. Polskojęzyczni komuniści realizowali plany Moskwy, przeprowadzano industrializacje, kolektywizacje i militaryzacje gospodarki. Sowieci nie planowali odbudowy Europy, tylko jej eksploatacje (np. węgiel i koks z Polski do ZSRR eksportowano poniżej kosztów wydobycia). Sowieci nakazali swoim marionetkowym reżimom przebudowę przemysłu tak by służył celom wojskowym. Militaryzacji służyło wprowadzenie gospodarki socjalistycznej (odrzucenie gospodarki wielo sektorowej). Polska była przez ZSRR eksploatowana w ramach przygotowań do III wojny światowej. W 1949 powołano do życia RWPG, podporządkowaną sowietom unie gospodarczą naśladującą sowiecką gospodarkę nakazowo rozdzielczą. Dyktatura komunistyczna wprowadziła w polskiej gospodarce centralne planowanie, choć przynosiło szkody gospodarce było doskonałym instrumentem kontroli, wyrazem walki klik partyjnych o dostęp do dóbr.

Apogeum uzależnienia gospodarczego od ZSRR przypadło na lata 1949-1953. Polska i Czechosłowacja z powodu swojego największego uprzemysłowienia w bloku były najbardziej eksploatowane przez ZSRR. ZSRR udzielał Polsce kredytów na dalszą industrializacje Polski (na budowę fabryk i hut). Nowo budowane zakłady produkowały na potrzeby wojska, potencjał polskiej gospodarki służył sowieckiej machinie wojskowej. Plany gospodarcze rządzących Polską komunistów miały na celu realizacje interesów ZSRR. Zmieniano profil produkcji polskich fabryk z cywilnego na wojskowy, tworzono wspólne polsko radzieckie przedsiębiorstwa. Produkcja polskich fabryk służyła przezbrojeniu armii sowieckiej i armii sowieckich satelitów. Polacy budowali tylko takie drogi i mosty jakich Armia Czerwona potrzebowała do transportu przez polskie terytorium. Społeczeństwo polskie cierpiało nędze bo wszelkie wypracowane środki szły na militaryzacje (podobnie było w innych krajach bloku okupowanych przez sowietów). Polska gospodarka służyła ZSRR do przerobu surowców na finalne produkty. Polska gospodarka miała tylko do czynienia z gospodarką ZSRR, z normalnymi gospodarkami nie miała do czynienia.

Po 1956 roku nastąpił drugi etap podległości. Pierwsza faza drugiego etapu miała miejsce od 1956 do 1959 roku, i było okresem transformacji od ścisłego uzależnienia do ograniczonej autonomii. W fazie tej dalej utrzymywano dominacje sowiecką, gospodarkę socjalistyczną (nieefektywną i niezwykle destrukcyjną dla środowiska naturalnego). PRL popadała w coraz większe zadłużenie wobec ZSRR. Chruszczow zadecydował że PRL stała się zapleczem surowcowym dla NRD i CSRS. Dla polskiej gospodarki w 1956 bardzo pozytywne okazało się rozwiązanie przymusowo tworzonych po wojnie rolniczych spółdzielni produkcyjnych.

Druga faza drugiego etapu

Druga faza drugiego etapu uzależnienia PRL od ZSRR miała miejsce od 1960 do 1968 (1970) roku, w tym też czasie polskojęzyczni komuniści kopiowali sowieckie zmiany w gospodarce. W tym też okresie zwiększało się uzależnienie PRL od ZSRR. Większą rolę zaczęła odgrywać RWPG będąca instrumentem sterowania gospodarką kolonii przez Moskwę (ZSRR potrzebował nieustanie środków na militaryzacje, oficjalnie 33% budżetu ZSRR szło na armie). Gospodarka PRL podporządkowana była ścisłej centralizacji i nieefektywnemu centralnemu planowaniu. Kraje bloku sowieckiego nie miały kontaktów z gospodarką i nauką zachodu (co było jedną z przyczyn zapaści technologicznej bloku sowieckiego). Wyjątkowa sytuacja panowała na Węgrzech gdzie dzięki stopniowemu uniezależnianiu gospodarki konsumpcja była wyższa a niedobory na rynku mniejsze – Moskwa dopuszczała więc reformowanie systemu – niestety rządzący Polską komuniści nie byli zainteresowani reformami i poprawą sytuacji Polaków.

Trzecia faza drugiego etapu

Trzecia faza drugiego etapu uzależnienia PRL od ZSRR trwała od 1968 (1970) do przełomu 1982-1983. Rozpoczął się stłumieniem praskiej wiosny. Był to okres zdeterminowanego doktryną Breżniewa ścisłego uzależnienia, ograniczenia suwerenności, bezwzględnej podległości i militaryzacji gospodarki, PRL od ZSRR. W tym też czasie zachód zaczął wspierać finansowo blok sowiecki. Kraje bloku (w tym i PRL) zmarnowały kredyty na wymuszone przez Moskwę zbrojenia. W PRL wybudowano (w ramach marnowania pieniędzy zgodnie z sowieckimi poleceniami) Hutę Katowice, szerokotorową linie kolejową do ZSRR, rozbudowano huty w Stalowej Woli i Częstochowie. Dodatkowo PRL zaciągała na bardzo wysoki procent pożyczki na zachodzie by pożyczone pieniądze na bardzo niski procent pożyczać ZSRR. Władze PRL inwestowały głównie w kooperacje PRL z ZSRR – które lokowano na terytorium ZSRR. Totalna grabież PRL przez ZSRR objawiała się też tym że PRL importował towary za dolary, towary te eksportował później do ZSRR za nic nie warte ruble transferowe.

Polityka ta zaowocowała w PRL w połowie lat siedemdziesiątych kryzysem gospodarczym. Budżet PRL rujnowały odsetki od zaciągniętych kredytów. PRL uzależniona od Kremla równocześnie uzależniła się od zachodnich banków. Szalona i samobójcza polityka Gierka doprowadziła do wybuchu niezadowolenia społecznego i powstania Solidarności.

Czwarta faza drugiego etapu

Czwarta faza drugiego etapu uzależnienia PRL od ZSRR trwała od od przełomu 1982-1983 do przełomu 1989-1990. Był to czas kryzysu który zakończył się z inspiracji Moskwy przygotowaniem reform. Kryzys gospodarczy objawił się spadkiem produkcji, rozpadem więzi ekonomicznych, ograniczeniem importu, drastycznym obniżeniem dochodów. Reżim Jaruzelskiego nie chciał reformować gospodarki i konsekwentnie prowadził samobójczą politykę Gierka. Zwiększono nieopłacalny eksport do ZSRR, wycofano się z opłacalnych kontaktów gospodarczych z zachodem. Gospodarka PRL ponosiła ogromne koszty przemysłu zbrojeniowego, utrwalano patologiczną strukturę gospodarczą PRL. Sytuacja była tak katastrofalna że dopiero w 1988 PRL osiągną dochód narodowy takiej wysokości jaki był w 1978 roku. Zadłużenie od 1981 do końca lat osiemdziesiątych wzrosło z 25 miliardów dolarów do 40 miliardów dolarów. Gospodarka nie była zdolna do zaspokojenia potrzeb ludzi, inwestycji i spłaty długów. PRL doprowadził do zapaści cywilizacyjnej Polski, odpowiadał za niewielką wydajność pracy i ukryte bezrobocie.

Reformy w ZSRR i całym bloku zarządził Gorbaczow. Od 1988 w PRL wprowadzano reformy gospodarcze Gorbaczowa. Pozwolono zaistnieć prywatnemu sektorowi, ograniczono centralne planowanie, a nomenklatura PZPR rozkradała majątek narodowy.

Jan Bodakowski

Bibliografia: „W objęciach wielkiego brata” Instytut Pamięci Narodowej 2009